رسانه افزار معتبرترین مرکز تخصصی خدمات بازیابی اطلاعات سختافزاری و نرمافزاری در ایران و خاورمیانه با متخصصینی با 30 سال تجربه در خدمات گسترده دیتا ریکاوری به دهها هزار مشتری
تماس با ماRAID BIOS که با نامهای Fake RAID، Firmware RAID و Onboard RAID نیز شناخته میشود، نوعی ساختار RAID است که بخشی از مدیریت آن توسط Firmware یا UEFI مادربرد انجام میشود و سیستمعامل برای دسترسی به آرایه از Driver استفاده میکند.
این ساختار با Hardware RAID واقعی و Software RAID خالص تفاوت دارد. نمونههای شناختهشده آن شامل Intel RST و AMD RAID هستند.
خرابی RAID همیشه به معنی خراب شدن هارد یا SSD نیست. گاهی دیسکها از نظر سختافزاری سالم هستند، اما به دلیل تغییر تنظیمات BIOS، تغییر حالت SATA یا VMD، آسیب Metadata یا از بین رفتن پیکربندی RAID، Volume دیگر در دسترس نیست.
در چنین شرایطی، انجام عملیاتهایی مانند Initialize، Format، Create RAID، Delete RAID یا Rebuild بدون بررسی تخصصی میتواند وضعیت اطلاعات را پیچیدهتر کند.
Fake RAID نوعی RAID است که برخلاف Hardware RAID، توسط یک RAID Controller مستقل مدیریت نمیشود.
در این ساختار، بخشی از قابلیت RAID در Firmware، Option ROM یا UEFI مادربرد قرار دارد و سیستمعامل نیز با استفاده از Driver مناسب به Volume دسترسی پیدا میکند.
به زبان ساده، مسیر دسترسی به اطلاعات به این شکل است:
HDD / SSD ← کنترلر مادربرد ← Firmware RAID ← Driver سیستمعامل ← Volume
یکی از شناختهشدهترین نمونههای این معماری، Intel Rapid Storage Technology یا Intel RST است. این فناوری امکان ایجاد Volumeهایی مانند RAID 0، RAID 1، RAID 5 و RAID 10 را فراهم میکند.
برای تشخیص صحیح نوع آرایه، این سه ساختار را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت:
| نوع RAID | نحوه مدیریت | نمونه |
|---|---|---|
| Hardware RAID | کنترلر مستقل RAID | HPE Smart Array، Dell PERC |
| Software RAID | سیستمعامل | Windows Software RAID، Linux mdadm |
| BIOS / Firmware RAID | Firmware مادربرد و Driver سیستمعامل | Intel RST، AMD RAID |
بنابراین بهتر است Fake RAID را یک دسته مستقل با عنوان BIOS/Firmware RAID در نظر بگیریم، نه اینکه آن را صرفاً Software RAID بنامیم.
RAIDهای BIOS یا Firmware بیشتر در کامپیوترهای دسکتاپ، ورکاستیشنها و برخی سرورها دیده میشوند.
نمونههای رایج عبارتاند از:
Intel RST
Intel Matrix RAID
Intel VROC در پلتفرمهای مربوط
AMD RAID
RAIDهای Onboard مادربرد
RAIDهای مبتنی بر Option ROM
برخی کنترلرهای داخلی مادربرد
در سیستمهای مجهز به Intel RST، چند HDD یا SSD میتوانند بهصورت یک Volume RAID در اختیار سیستمعامل قرار بگیرند.
نوع RAID قابل ایجاد به مادربرد، Chipset و Firmware بستگی دارد، اما معمولاً ساختارهای زیر دیده میشوند.
در RAID 0، دادهها بین چند دیسک بهصورت Stripe توزیع میشوند.
مزیت اصلی این ساختار، افزایش سرعت و استفاده از ظرفیت مجموع دیسکهاست؛ اما RAID 0 هیچ افزونگی یا Redundancy ندارد.
به همین دلیل، خرابی یک دیسک میتواند باعث از دسترس خارج شدن کل Volume شود.
در RAID 1، اطلاعات روی دو دیسک بهصورت Mirror ذخیره میشوند.
اگر یکی از دیسکها خراب شود، در صورت سالم بودن دیسک دیگر، ممکن است اطلاعات همچنان قابل دسترسی باشند.
در RAID 5، اطلاعات و Parity میان دیسکها توزیع میشوند.
این ساختار میتواند خرابی یک دیسک را تحمل کند و در شرایط مناسب امکان بازسازی اطلاعات با استفاده از Parity وجود دارد.
RAID 10 ترکیبی از Mirroring و Striping است و برای دستیابی همزمان به عملکرد مناسب و تحمل خرابی استفاده میشود.
در یک هارد معمولی، معمولاً میتوان دیسک را مستقیماً به سیستم متصل کرد و ساختار فایلسیستم آن را بررسی کرد.
اما در RAID، اطلاعات ممکن است میان چند HDD یا SSD توزیع شده باشد. بنابراین برای بازسازی صحیح آرایه باید پارامترهای مختلفی مشخص شوند، از جمله:
تعداد دیسکهای آرایه
ترتیب دیسکها
RAID Level
Stripe Size
Offset
Start Sector
وضعیت هر دیسک
نحوه توزیع دادهها
Parity
Metadata
Partition
File System
Bad Sectorها
Firmware دیسکها
وضعیت کنترلر
Driver و Mode سیستم
حتی یک اشتباه کوچک در تشخیص این پارامترها میتواند باعث شود آرایه به شکل نادرست بازسازی شود و اطلاعات بهدرستی خوانده نشوند.
یکی از سناریوهای رایج این است که RAID پس از تغییر تنظیمات BIOS دیگر شناسایی نمیشود.
این اتفاق ممکن است بعد از موارد زیر رخ دهد:
Update BIOS
Reset BIOS
تغییر SATA Mode
تغییر RAID به AHCI
تغییر VMD
تعویض مادربرد
تعویض CPU یا Platform
جابهجایی دیسکها
Reset تنظیمات UEFI
در این شرایط نباید بلافاصله تصور کرد که هاردها خراب شدهاند.
در برخی پیادهسازیهای Intel RST، اطلاعات مربوط به ساختار RAID روی خود دیسکها نیز ذخیره میشود و صرفاً وابسته به تنظیمات CMOS نیست. بنابراین از بین رفتن یا تغییر تنظیمات BIOS لزوماً به معنی از بین رفتن اطلاعات نیست.
مهمترین اصل این است:
تا مشخص شدن وضعیت آرایه، روی دیسکها عملیات نوشتن انجام ندهید.
بهخصوص از گزینههای زیر بدون بررسی تخصصی استفاده نکنید:
Create RAID Volume
Delete RAID Volume
Initialize
Format
Reset Disk
Clear Metadata
Rebuild
Mark as Non-RAID
Create New Array
این عملیات ممکن است Metadata یا ساختار موجود را تغییر دهند و روند بازیابی اطلاعات را دشوارتر کنند.
بازسازی RAID با بازیابی اطلاعات یکسان نیست.
اگر اطلاعات مهم است، هدف اولیه باید حفظ وضعیت موجود و استخراج اطلاعات باشد، نه ایجاد یک RAID جدید.
در برخی موارد، اگر فقط تنظیمات RAID از بین رفته باشد و دیسکها سالم باشند، میتوان با شناسایی صحیح پارامترهای قبلی، ساختار آرایه را دوباره بازسازی کرد.
اما ایجاد یک Create New RAID بدون شناخت ساختار قبلی ممکن است Metadata جدید روی دیسکها بنویسد و کار بازیابی را پیچیدهتر کند.
ابتدا اطلاعات کامل سیستم ثبت میشود:
برند و مدل مادربرد
نسخه BIOS/UEFI
CPU و Chipset
تعداد دیسکها
مدل هر دیسک
ظرفیت هر دیسک
Serial Number
رابط SATA یا NVMe
RAID Level
وضعیت دیسکها در BIOS
وضعیت Volume
پیام خطا
آخرین وضعیت سالم سیستم
این اطلاعات به تشخیص ساختار اولیه RAID کمک میکنند.
تا زمانی که ساختار RAID مشخص نشده است، عملیات زیر نباید بهصورت آزمایشی انجام شوند:
Initialize
Format
Create RAID
Delete RAID
Rebuild
Write روی دیسک
تغییر تصادفی RAID/AHCI/VMD
هدف این مرحله، حفظ وضعیت اولیه اطلاعات است.
هر عضو RAID باید بهصورت جداگانه بررسی شود.
موارد مهم شامل:
SMART
Bad Sector
Read Error
Timeout
Pending Sector
Uncorrectable Sector
Firmware
Head و Motor در HDD
Controller و NAND در SSD
اگر یکی از دیسکها خرابی فیزیکی داشته باشد، ابتدا باید وضعیت همان دیسک مدیریت شود.
در بازیابی حرفهای، بهتر است تا حد امکان تحلیل روی Image یا Clone انجام شود و Original Disk دستنخورده باقی بماند.
در دیسکهایی که Bad Sector یا خرابی فیزیکی دارند، فرآیند Imaging باید با روش مناسب انجام شود تا فشار اضافی به دیسک وارد نشود.
پس از ایمنسازی دادهها، پارامترهای RAID بررسی میشوند:
RAID Level
Disk Order
Stripe Size
Offset
Data Start
Metadata
Parity Layout
Member Status
تشخیص صحیح این پارامترها یکی از مهمترین مراحل بازیابی RAID است.
در این مرحله، ساختار RAID روی Imageها یا کپیهای تهیهشده بازسازی میشود، بدون اینکه Original Diskها دستکاری شوند.
پس از بازسازی باید بررسی شود:
Partition Table قابل شناسایی است؟
File System شناسایی میشود؟
پوشهها باز میشوند؟
فایلها سالم هستند؟
فایلهای حجیم قابل استفادهاند؟
ویدئوها سالم هستند؟
Databaseها قابل استفادهاند؟
این بررسی مشخص میکند که بازسازی RAID واقعاً صحیح بوده است یا فقط Volume ظاهراً Mount شده است.
امروزه RAID فقط محدود به HDD نیست. در بسیاری از سیستمهای جدید، چند SSD یا NVMe نیز میتوانند در قالب RAID قرار بگیرند.
در برخی سیستمها فناوریهایی مانند VMD در مدیریت Storage و RAID نقش دارند.
بنابراین ممکن است تمام SSDها از نظر سختافزاری سالم باشند، اما Volume RAID در سطح منطقی قابل دسترسی نباشد.
به همین دلیل، NVMe RAID باید بهعنوان یک پرونده تخصصی RAID بررسی شود و صرفاً شناسایی شدن تکتک SSDها به معنی سالم بودن Volume نیست.
این دو مفهوم کاملاً متفاوت هستند.
هدف Rebuild این است که آرایه دوباره به وضعیت عملیاتی برگردد تا سیستم بتواند از آن استفاده کند.
هدف Data Recovery، استخراج حداکثری اطلاعات موجود است.
در یک پرونده حساس، ترتیب منطقی کار معمولاً به این صورت است:
حفظ وضعیت اولیه → تهیه Image → تحلیل → بازسازی RAID → بازیابی فایلها
نه اینکه ابتدا RAID جدید ساخته شود و سپس برای بازیابی اطلاعات اقدام شود.
در شرایط زیر بهتر است از اقدامات آزمایشی روی آرایه خودداری شود:
RAID در BIOS دیده نمیشود.
یکی از دیسکها Failed شده است.
چند دیسک همزمان Offline هستند.
RAID 0 از دسترس خارج شده است.
Volume بهصورت Degraded نمایش داده میشود.
سیستم درخواست Initialize میکند.
RAID بعد از Update BIOS شناسایی نمیشود.
مادربرد تعویض شده است.
SATA Mode تغییر کرده است.
VMD تغییر کرده است.
دیسکها Bad Sector دارند.
HDD صدای غیرعادی دارد.
SSD یا NVMe شناسایی نمیشود.
File System بهصورت RAW نمایش داده میشود.
اطلاعات حیاتی سازمان روی RAID قرار دارد.
در Hardware RAID معمولاً یک RAID Controller مستقل وظیفه مدیریت آرایه را بر عهده دارد.
اما در BIOS/Firmware RAID، قابلیت RAID توسط Firmware یا Option ROM مادربرد و Driver سیستمعامل ارائه میشود.
این تفاوت برای بازیابی اطلاعات اهمیت زیادی دارد، زیرا ساختار Metadata، نحوه تشکیل Array و روش بازسازی میتواند متفاوت باشد.
RAID BIOS یا Fake RAID نوعی RAID مبتنی بر Firmware و امکانات Onboard مادربرد است که از نظر معماری با Hardware RAID و Software RAID خالص تفاوت دارد.
در این نوع RAID، فناوریهایی مانند Intel RST، AMD RAID و برخی پیادهسازیهای BIOS/UEFI مورد استفاده قرار میگیرند.
در صورت از دسترس خارج شدن RAID، مهمترین کار این است که ابتدا ساختار آرایه و سلامت تکتک دیسکها مشخص شود و از عملیاتهایی مانند Initialize، Format، Create RAID، Delete RAID و Rebuild بدون بررسی تخصصی خودداری شود.
فرآیند اصولی بازیابی را میتوان اینگونه خلاصه کرد:
تشخیص → حفظ وضعیت اولیه → بررسی سلامت دیسکها → Image/Clone → شناسایی پارامترهای RAID → بازسازی منطقی → بررسی File System → استخراج و کنترل اطلاعات
این رویکرد کمک میکند احتمال تغییر ناخواسته ساختار RAID کاهش پیدا کند و شانس بازیابی اطلاعات تا حد امکان حفظ شود.
